Ay’daki kraterlere adını veren az sayıda kadın kim?

Dünyanın uydusu Ay’ın üzerinde binlerce krater var, fakat bunların bir kısmına gerçek insanların isimlerinin verildiğini biliyor muydunuz?

Ay’daki 1577 krater önde gelen bilim insanları, mühendisler, kaşiflerin isimlerini taşıyor lakin bunların yalnızca 26’sı bayan.

Bu bayanların kimler olduklarına ve neden bayan isimlerinin erkeklere nazaran bu kadar az olduğuna baktık.

Kraterlere kimlerin isimleri veriliyor?

Filozof Eflatun, gök bilimci Galileo Galilei, ve matematikçi Isaac Newton, isimleri kraterlere verilen büyük isimlerden kimileri.

Lakin örneğin bir istisna olarak, pop müziğin ünlü ismi John Lennon‘un ismi da, Ay’ın dünyadan her vakit göründüğü için Dünya Tarafı diye bilinen bölgesinde yer alan Lacus Somniorum ya da Hayaller Gölü civarında bir kratere verilmiş.

Ancak isim verilen 1577 kraterin yalnızca yüzde ikiden de azına bilim bayanlarının ismi verildiği için, bunların kimler olduklarını bulmak da kapsamlı bir araştırma gerektiriyor.

Üstüne üstlük bayan isimli kraterlerin çabucak tamamının Ay’ın dünyadan görünmeyen bölgesinde yer aldığını not edelim.

İsimleri kim seçiyor?

Plato ve Isaac Newton’un da Ay’da kendilerine ilişkin bir krater var

1919 yılından bu yana astronomik olgulara verilen isimlerin onaylanması sorumluluğu Memleketler arası Astronomi Derneği’ne (IAU) ilişkin.

Lakin Ay üzerindeki birtakım isimlendirmelerin kimileri için çok daha eskilere, Galileo Galilei‘nin teleskopuyla gördüğü Ay yüzeyini çizgileriyle resmettiği yılların (1610) az ötesine gitmemiz gerekiyor.

Avustralya Astronomik Işık Bilimi Okulu’nda öğretim üyesi Pakistanlı gökbilimci Dr. Tayyibe Zafer1651 yılında İtalyan gökbilimci Giovanni Riccioli, Ay’daki oluşumlara isim vermeye başlayan birinci isim oldu” diyor.

Amerikan Astronomi Derneği Lideri Megan Donahue da “Riccioli’nin 147 kratere verdiği -birisi de kendi ismi olmak üzere- insan isimlerinden yalnızca ikisi bayan ismiydi. Bunlardan Hypatia sahiden yaşamış biri ama İskenderiyeli Azize Catherine diye biri yaşamamış olabilir” diye ekliyor.

İzleyen yüzyıllarda, Ay yüzeyinde keşfedilen yeni yeni oluşumlara, çoğunlukla da erkek bilim insanları ve tarihi şahsiyetlerin isimleri verildi zira Dr. Tayyibe Zafer’in de vurguladığı üzere “O yıllarda bayanların nizamlı eğitim ve öğretime katılmaları çoklukla engelleniyordu.”

Ay haritasına baktığınızda aslında isim verilen kraterlerin sayısının 1608 olduğunu görürsünüz. Ancak bunların yalnızca 1577’si sahiden hayatın insanların isimleri.

Ve bayan ismi verilen ekseriyetle küçük kraterlerin sayısı 38 olmasına karşın Milletlerarası Astronomi Derneği’ne nazaran bunların yalnızca 26’sı, yaşadığı bilinen bayan bilim insanı, mühendis ve kaşiflere ilişkin.

Bayan ismi verilen kraterlerin sayısı neden bu kadar az?

Giovanni Riccioli, kendisine ve başka 144 erkeğe krater sağlamayı başardı, lakin bu onura layık sırf iki bayan buldu (ve onlardan biri gerçek bile değildi)

20. yüzyılda ortaya çıkan Ay’a çılgınca büyük ilgi 1950’li yıllardan 1970’li yıllara kadar sürdü.

Bu birebir vakitte ABD ile Sovyetler Birliği’nin Ay’a gitme konusundaki rekabetinin yaşandığı devir.

Milletlerarası Astronomi Derneği’nin (IAU) Gezegen Sistemleri Tabirleri kısmı lideri gökbilimci Rita Schulz, “Ay’daki oluşumları isimlendirme konusunda biraz kaos yaşandı. O yüzden 1973 yılında Milletlerarası Astronomi Derneği bu mevzuda nizam sağlamak gayesiyle bir komite kurdu” diye anlatıyor.

Her şeyden evvel, yalnızca bilimsel açıdan isim verilmesi gereken oluşumlara isim verilmesi kararı alınıyor.

Dr Schultz, “Evvelce verilmiş isimler korundu. Lakin o andan itibaren Ay’daki bir oluşuma isminizin verilebilmesi için bir bilim insanı ya da kutup kaşifi olmanız ve ölmüş olmanız şartı kondu” diye ekliyor.

Bayan isimlerinin neden bu derece az olduğunu açıklayan öteki bir faktör daha var.

Birinci yıllarda IAU Ay üzerindeki oluşumlara erkek isimleri, Venüs üzerindeki oluşumlara da bayan isimleri verilmesine karar vermişti” diye hatırlatıyor.

Bu karar artık geçerli olmasa da eşitsizlik sürüyor. Son 30 yıl içerisinde Ay’da yalnızca 7 kratere bayan isimleri verildi. 1919’da IAU kurulduğunda Ay yüzeyinde bayan ismi verilen oluşumların oranı yüzde 2’nin altındaydı. Bu oran bugün de değişmiş değil.

Neden kıymetli?

1959’da Ay’a birinci ulaşan Sovyetler Birliği oldu, lakin ABD, Temmuz 1969’da Ay’a birinci mürettebatlı vazifesi gerçekleştirdi

Şili’den gökbilimci Dr. Maritza Soto Vazquez 25 yaşında birinci gezegenini keşfetmişti, 31 yaşına geldiğinde dördüncüsünü.

Bayanların bilime daha çok yönelmesini istiyorsak, görünürlük en değerli faktörlerden biri” diyor.

Genç bayanların hangi hususta eğitim görmek istediklerini değerlendirirken, kendilerine benzeyen rol modelleri görmeleri lazım. Tahminen kimse onlara sen bayansın bilimle uğraşamazsın demiyor lakin gençken insanın üzerinde önemli tesirler yaratan çok sayıda bildiri alıyorlar. Bilimle uğraşmak istedikleri halde fen sınıflarında ya da kitaplarında diğer bayanları görmemek bunlardan biri” diye ekliyor.

Ay’ın birçok kültürde ve lisanda ‘dişi’ olduğu varsayılıyor, öyleyse neden bayanlar erkekler kadar çok kratere sahip değil?

Dr. Tayyibe Zafer de “Görünme ve tanınma büyüyen bir tesir yaratıyor. Bilim dünyası bayanların muvaffakiyetlerini tanımalı ve topluma örnek olarak sunmalı ve herkesi kapsayan, esnek ve destekleyici bir çalışma ortamı oluşturmalı” diyor.

ABD Uzay ve Havacılık Kurumu NASA yakında 2024 yılında Ay’a gidiş planlarını tekrar canlandıracağını ve bu defa, Ay’a birinci insan ayağının bastığı 1972 yılından bu yana birinci sefer bir de bayan astronot yollayacağını açıkladı.

Pekala Ay’da ismi ölümsüzleşen bayanlar kimler?

Gelin kimilerini tanıyalım.

“Çocukluk hayalimi gerçekleştirdim”

Valentina Tereşkova (1937, – )

Hala hayatta olup da Ay’da bir kratere ismi verilmiş tek bayan Rus kozmonot Valentina TereşkovaDünya’da erkekler ve bayanlar tıpkı riskleri alıyorlar. Neden uzayda tıpkı riskleri almayalım?” diye soruyor.

Tereşkova, 1963 yılında şimdi 26 yaşındayken, uzaya giden birinci bayan olarak tarihe geçti ve hala da tek başına uzaya gönderilen tek bayan uzay insanı ve en genç bayan olma unvanını koruyor.

Döndüğünde “Uzaya çıkınca Dünya’nın ne kadar küçük ve kırılgan olduğunu güzelce görüyorsun” demişti.

Vostok 6 isimli uzay kapsulu ile uzaya gönderilen Tereşkova, üç gün uzayda kalarak Dünya yörüngesinide 48 defa dönmüştü.

Uzayda bu kadar vakit geçiren herkes ona hayat uzunluğu aşık olur” diyen Tereşkova öteki seferlere de çıkmak istedi lakin bu onun tek uzay vazifesi oldu.

Onun mekanine Sovyetler Birliği’nin bilim elçisi olarak dünyayı gezdi ve daha sonra Rusya eyalet parlamentosu Duma’ya seçilerek siyasete atıldı.

Ay’da onun ismini taşıyan krater, art yüzde Mare Moscoviense oluşumunun batı sonlarında.

Hypatia’nın portresi

Hypatia (MS 415’te öldü)

Hypatia Mısır’ın Doğu Roma İmparatorluğu’nun bir eyaleti olduğu periyotta MS 350 ile 370 yılları ortasında İskenderiye’de doğduğu iddia edilen bir matematikçi, gökbilimci ve filozof.

Birebir vakitte, hem de bayanların birçoklarının eğitime erişimi olmadığı bir çağda, bilimi meslek edinip, hayatını adadığı bilinen birinci bayan.

Babası Theon bir gökbilimci ve İskenderiye’deki ünlü kütüphanenin müdürüydü ve kızının kentin en güzel hocalarından ders almasını sağladı.

Hypatia’nın bilimsel çalışmalarının büyük bir kısmı kayıp ancak vaktinin bir çok müellifi tarafından sık sık atıfta bulunulması onun çok başarılı bir bilim insanı olduğuna işaret ediyor.

Astronomi Kanunu isimli bir kitap yazdığı, çok sayıda gezegen tablosu hazırladığı ve vaktin gökbilim yapıtlarıyla ilgili yorumlar kaleme aldığı biliniyor.

Ama Hypatia İskenderiye piskoposuyla geçinemeyince hayatı trajik bir olayla noktalandı ve öfkeli bir Hristiyan güruh tarafından linç edildi.

İkibin yıla yakın bir vakit sonra Hypatia bugün bir bayan hakları efsanesi ve feminist hareketler için ilham kaynağı.

Aslında 17. yüzyıl gökbilimcisi Riccioli onun ismini 1651 yılında bir kratere vermişti ancak IAU Hypatia ismini o kraterden alıp Ay’ın Dünya tarafındaki Sessizlik Denizi’nin güney batısındaki küçük bir kratere verdi.

Antonia Caetana de Paiva Pereira Maury
(1866 -1952)

Antonia Caetana de Paiva Pereira Maury, ya da kısaca bilindiği ismiyle Antonia Maury devrinin en yeterli Amerikalı gökbilimcilerinden biri.

Harvard Üniversitesi Rasathanesi’nde o periyot Harvard Bilgisayarları diye bilinen bayan gökbilimci kümesinin da kesimi.

Maury “görüngesel ikililer” diye bilinen, birbirine çok yakın oldukları için Dünya’dan çıplak gözle bakıldığında başka oldukları anlaşılamayan yıldız çiftlerini inceleyen birinci bilim insanı oldu.

Birebir vakitte yıldızların yaydığı elektromanyetik dalgaların boyutunu ölçmeyi sağlayan bir sistem oluşturdu ve bu sistem İAU tarafından bugün hala kullanılıyor.

New York’ta doğmasına karşın anne tarafından büyük annesinin ismini (Antonia Caetana de Paiva Pereira Gardner Draper) aldı. Büyükannesi Avrupa’daki Napolyon devri savaşlarından uzaklaşmak için Brezilya’ya göçen Portekizli bir saray tabibinin kızıydı.

86 yaşında öldü ve vefatından sonra IAU Maury’nin ismini Hayaller Gölü’nün kuzeydoğu ucundaki bir kratere verdi.

Kalpana Chawla uzaya giden birinci Hint bayan oldu

Kalpana Chawla (1962 – 2003)

Uzaya giden birinci Hint bayan Kalpana Chawla, “Düşlerden muvaffakiyete giden bir yol var. Kâfi ki onu bulacak vizyona, o yola atılacak cürete ve ısrarla o yolda kalacak inada sahip olun” diyordu.

Chawla, ya da ailesinin ona taktığı isimle “Montu” Hindistan’da doğdu. Küçük yaşından itibaren uçma fikriyle büyülenmişti. Ailesi, onun, üç yaşındayken kendi kendisine “hayal gücü” manasına gelen Kalpana ismini verdiğini söylemişti.

Pencap Mühendislik Fakültesi’nin uzay mühendisliği kısmına girip mezun olan birinci bayan oldu. 1982 ylında lisans üstü eğitimini yapmak üzere ABD’ye gitti ve orada uzay mühendisliği üzerine iki master ve bir doktora yaptıktan sonra NASA’ya katıldı.

Bir astronot ve mühendis olarak birinci uçuşunu 1997 yılında Columbia Uzay Mekiği ile yaptı.

2003 yılında Chawla Uzay Mekiği Columbia’nın dünyaya dönüşünde, atmosfere girerken parçalanmasıyla yaşanan faciada hayatını yitiren yedi mürettebattan biriydi.

Onun ismini taşıyan krater Ay’ın art yüzünde, tıpkı seferde ömrünü yitiren meslektaşı L. Clark’ın ismini taşıyan kraterin çabucak yanında.

Annie Jean Easley (1933 – 2011)

Annie Jean Easley 1 Şubat 2021 günü ismi Ay’da bir kratere verilen son bayan oldu.

NASA’da bilgisayar mühendisi olarak çalışan birinci Afrika kökenli Amerikalılardan biri olan Easley tıpkı vakitte bir matematikçiydi ve daha sonra füze üretiminde uzmanlaştı.

Çocukluğunda yeterli bir eğitim alması kolay olmamıştı.

Easley Haklar ve Özgürlükler Hareketi doğmadan evvel ABD’nin güneyinde doğmuştu.

Bu yıllar siyahlarla beyazların farklı okullara, üniversiteleri gittiği, farklı yaşamaya zorlandığı yıllardı.

Annesi onu daima daha fazlasını hedeflemeye teşvik etti. Siyah çocukların eğitim gördüğü okullarda daha zayıf eğitim verildiğini biliyor onun daha fazla çalışmasını istiyordu.

Easly NASA’da çalıştığı 34 yıl boyunca bilgisayar kodları yazdı, füze motoru teknolojisi üzerinde çalıştı ve geleceğin uzay mekiklerinin teknolojik temellerinin atılmasına katkıda bulundu.

Hayatı boyunca bayan ve azınlıklara mensup öğrencilerin bilim, teknoloji, mühendislik ve matematik kısımlarına yönelmesini teşvik etmek için uğraş eden Easley tıpkı vakitte NASA içindeki ayrımcılığa karşı da kampanya yürüttü.

Grup çalışmasına inanan ve birlikte çalıştığı meslektaşlarına büyük paha veren Easley’in NASA internet sitesindeki sayfasında şöyle yazıyor:

Onu tanıyanların birçok, yalnızca yaptığı bilimsel çalışmayla değil, gücü, yapan yaklaşımı ile de NASA üzerinde inanılmaz bir tesir ve fark yarattığında birleşiyor.

Easley’in ismi bugün Ay’ın art yüzündeki küçük bir kraterde yaşıyor.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir